foundations

ความจริงทำให้คนอยู่ด้วยกันได้ ความจริงเหมือนแสงแดด มันเผาหมอกทิ้ง ถ้าปิดมันไว้ เราก็เพาะความระแวงขึ้นมาแทน นำด้วยความตรงไปตรงมา แล้วคนจะยืนอยู่ข้างเรา ในทีมที่คนเกรงใจกันมาก ความจริงมักจะเดินทางช้ากว่าปกติ หน้าที่ของคนนำคือทำให้เส้นทางนั้นสั้นลง ไม่ใช่ทำให้คนกล้ากว่าเดิม แต่ทำให้การพูดตรงมีราคาถูกลง เกินไป: ถล่มคนอื่นด้วยรายละเอียดจนจมน้ำ ไม่ถึง: ซ่อนความจริง แล้วหว่านความไม่ไว้ใจ พอดี: แบ่งปันความจริง สร้างความไว้ใจ แต่ไม่เทออกมาทั้งถัง นักคิด: คานธี, แมนเดลา, อาเรนต์, ดรักเกอร์ กล้าทำ ถึงจะโต การเล่นปลอดภัยทำให้ลอยตัวอยู่ได้ การกล้าทำผลักเราไปข้างหน้า ความก้าวหน้ามาจากความเสี่ยง ไม่ได้มาจากความสบาย กล้า หรือไม่ก็ติดอยู่ที่เดิม เกินไป: กระโดดเข้าไปในความมืดแบบไม่ดูอะไรเลย ไม่ถึง: เล่นปลอดภัยเกินไปจนไม่ขยับ พอดี: เสี่ยงแบบที่คำนวณแล้ว ไม่ใช่หลับตาโดด นักคิด: รูสเวลต์, แซนด์เบิร์ก, แบรนสัน, มาคิอาเวลลี ยอมเปลี่ยน ถึงจะไปต่อ ไม่มีความเปลี่ยนแปลง ความนิ่งก็ชนะ ความเปลี่ยนแปลงคือสิ่งที่พาเราไป สู้กับมันแล้วจะจม คนนำขี่คลื่นของความเปลี่ยนแปลง ไม่ใช่จมอยู่ในความกลัวมัน เกินไป: เปลี่ยนไปเรื่อยแบบไม่มีสมอ ไม่ถึง: กอดกิจวัตรเดิมไว้จนไม่มีอะไรเดินหน้า พอดี: รับความเปลี่ยนแปลงไว้ แต่ถือหางเสือไว้ด้วย นักคิด: ดาร์วิน, เฮราคลิตัส, คอตเตอร์, คริสเตนเซน

ถ่อมตัวไว้ แล้วเรียนต่อ ยิ่งรู้มาก ยิ่งควรทำตัวเหมือนรู้น้อย อยากรู้อยู่เสมอ และติดดินไว้ ความรู้ไม่ใช่เหรียญตราไว้ห้อยคอ มันคือเครื่องเตือนว่ายังมีอีกเท่าไหร่ที่เราไม่รู้ เกินไป: สงสัยในคุณค่าตัวเองจนติดอยู่ในความไม่มั่นใจ ไม่ถึง: ปล่อยให้ความรู้ไปพองอีโก้ พอดี: อยากรู้ ถ่อมตัว และรู้ขอบเขตของตัวเอง นักคิด: โสกราตีส, มิเชล เดอ มงแตญ, อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์, ไอริส เมอร์ด็อก รู้ว่าเมื่อไหร่ควรเริ่ม เมื่อไหร่ควรพอ จังหวะคือทุกอย่าง กระโดดลงเมื่อจังหวะมา ถอยออกเมื่อจังหวะไม่ใช่ ทั้งความลังเลและความหมกมุ่นเป็นหลุมทั้งคู่ ความฉลาดอยู่ตรงที่รู้ว่าพอแล้วคือตรงไหน เกินไป: ค้างอยู่กับที่ หรือหมกมุ่นไม่จบ ไม่ถึง: รีบกระโจน หรือเลิกเร็วเกิน พอดี: เริ่มอย่างมีสติ ทุ่มให้เต็ม และรู้ว่าเมื่อไหร่ควรวาง นักคิด: ขงจื๊อ, เอพิคเตตัส, แคโรล ดเว็ก, เซอเรน เคียร์เคอกอร์ เรียนแล้วต้องเอาไปทำอะไรสักอย่าง ความรู้ที่ไม่ถูกใช้คือของหนักที่แบกไว้เฉย ๆ เอาที่รู้ไปใช้ อย่าแค่สะสมข้อมูล ทำให้มันนับได้จริง การเรียนรู้มีไว้ให้เปลี่ยนอะไรบางอย่าง ไม่ได้มีไว้เก็บ คอร์สที่เรียนจบแล้วไม่ได้ทำอะไรต่อ กับคอร์สที่ไม่ได้เรียน ให้ผลเท่ากันพอดี เกินไป: ลงมือแบบไม่เข้าใจจริง ไม่ถึง: กักความรู้ไว้ แล้วไม่ทำอะไรกับมันเลย พอดี: เรียน คิด แล้วลงมือแบบมีเป้า นักคิด: จอห์น ดิวอี, เลโอนาร์โด ดา วินชี, เปาโล เฟรรี, อริสโตเติล

ครอบครัวคือราก ไม่ใช่โซ่ ครอบครัวคือราก มันยึดเราไว้ ให้อาหารเรา และเตือนเราว่าเราเป็นส่วนหนึ่งของอะไรที่ใหญ่กว่าตัวเอง ทั้งตอนดีใจและตอนเจ็บ ความหมายถูกถักขึ้นตรงนั้น ถ้าไม่มีมัน เราก็ลอย แต่รากกับโซ่หน้าตาคล้ายกันมากเวลามองจากข้างใน ความกตัญญูที่ทำให้เราแข็งแรงขึ้น กับความกตัญญูที่ถูกใช้เป็นเครื่องมือ ไม่ใช่อย่างเดียวกัน เกินไป: ละลายตัวเองทิ้งเพื่อครอบครัว ไม่ถึง: ปล่อยสายใยให้ขาดไปเงียบ ๆ พอดี: รับความหมายจากครอบครัวไว้ โดยไม่ทำตัวเองหาย นักคิด: ฟรีดริช นีทเชอ, เอริช ฟรอมม์, เวอร์จิเนีย เซเทียร์, ขงจื๊อ ความไม่ทิ้งกันชนะความสมบูรณ์แบบ ทุกครั้ง ความสมบูรณ์แบบสร้างกำแพง ความไม่ทิ้งกันรื้อมันลง อยู่ให้กันเห็น ทั้งที่ยังไม่เนี้ยบ ความสมบูรณ์แบบเป็นภาพลวง ความไม่ทิ้งกันคือกาว เกินไป: ไม่ทิ้งกันแบบหลับตา จนกลายเป็นสมรู้ร่วมคิด ไม่ถึง: ไล่ล่าความสมบูรณ์แบบจนความไว้ใจแตก พอดี: ไม่ทิ้งกัน โดยไม่ทิ้งหลักของตัวเอง นักคิด: อริสโตเติล, มายา แองเจโล, ซีโมน แวย์, ซิเซโร สร้างไปด้วยกัน ไม่งั้นก็ค่อย ๆ ห่างกันไปเอง การสร้างครอบครัวเหมือนสร้างบ้าน ทุกคนเอาอิฐของตัวเองมา เป้าหมายไม่ใช่ความฝันของใครคนเดียว แต่คือของที่ใหญ่กว่านั้นและเป็นของทุกคน เกินไป: บีบทุกคนให้เป็นแบบเดียวกันเพื่อเป้าหมายเดียว ไม่ถึง: ไม่มีภาพร่วม แค่ลอยไปคนละทาง พอดี: สร้างเป้าหมายร่วมกัน แต่เว้นที่ให้เส้นด้ายของแต่ละคน นักคิด: จอห์น ดิวอี, วิกเตอร์ แฟรงเคิล, มาร์ติน บูเบอร์, ฌ็อง-ปอล ซาร์ต

ทำอะไรก็รับไป ไม่มีข้ออ้าง รับผิดชอบสิ่งที่ตัวเองทำ จบ เราคุมทางเลือกของตัวเองได้ แต่คุมโลกไม่ได้ เลิกทำเป็นว่าจะแก้ได้ทุกเรื่อง แต่ก็อย่าปัดความรับผิดชอบต่อผลที่ตัวเองสร้าง คุณธรรมคือการทำให้ดีแม้ตอนที่ทุกอย่างพัง รับผิดชอบสิ่งที่เปลี่ยนได้ และรับรู้คลื่นที่ตัวเองทำให้เกิด เกินไป: พยายามคุมทุกอย่างในโลก ไม่ถึง: โทษโลกทุกครั้งที่ตัวเองทำใครเดือดร้อน พอดี: จัดการส่วนของตัวเอง และยอมรับว่าคลื่นที่เราสร้างไปโดนใครบ้าง นักคิด: เอพิคเตตัส, มาร์คัส ออเรลิอัส, ขงจื๊อ, ฌ็อง-ฌัก รูโซ ยืนให้ตรง แต่ลู่ลมเป็น ยึดค่าที่ตัวเองถือไว้ เส้นทางเปลี่ยนได้ แต่เข็มทิศห้ามเปลี่ยน และต้องลงมือ อย่านั่งดูเรื่องผิด ๆ กองสูงขึ้นเรื่อย ๆ เพราะรอคำตอบที่สมบูรณ์แบบ หรือรอให้คนอื่นออกหน้าแทน ไผ่ที่ลู่ลมไม่ได้แปลว่าไผ่ไม่มีราก เกินไป: ดื้อแบบไม่ลืมหูลืมตา ไม่ถึง: ปล่อยความอยุติธรรมผ่านไปเฉย ๆ พอดี: ยืนหยัด แต่ยังเปิดรับรายละเอียดที่ต่างออกไป นักคิด: มหาตมะ คานธี, มาร์ติน ลูเธอร์ คิง จูเนียร์, อริสโตเติล, จอห์น สจ๊วต มิลล์ คิดว่าเขาหวังดีไว้ก่อน แต่อย่าให้หลอกง่าย มองเห็นด้านดีของคนโดยไม่ต้องไร้เดียงสา คนส่วนใหญ่ไม่ใช่ตัวร้าย แค่มีตำหนิเหมือนเรานั่นแหละ ความเคารพและความไว้ใจสร้างโลกที่ดีกว่า แต่เส้นของตัวเองต้องยังอยู่ เกินไป: เชื่อใจแบบหลับตา ไม่ถึง: ระแวงและถากถางไปหมด พอดี: ให้เกียรติด้านดีของเขา แต่ยังดูแลตัวเองอยู่ นักคิด: อัลเบิร์ต ชไวท์เซอร์, ฌ็อง-ฌัก รูโซ, เมิ่งจื๊อ, ดาไลลามะ

เชื่อใจตัวเอง แล้วก็ฝึกให้ตัวเองน่าเชื่อใจด้วย เรามีตัวเองอยู่คนเดียว เชื่อใจมันไว้ แต่อย่าไร้เดียงสา ความเชื่อใจตัวเองไม่ได้มาฟรี ๆ มันถูกตีขึ้นมาจากการกล้ามองความพลาดของตัวเองตรง ๆ หาความจริงของตัวเองให้เจอ ขัดมันเรื่อย ๆ แล้วสร้างความเชื่อใจแบบที่อยู่ได้นาน เกินไป: มั่นใจแบบหลับตา มองไม่เห็นจุดบอดตัวเอง ไม่ถึง: ไม่เชื่อตัวเอง จนปิดปากความคิดตัวเองไปหมด พอดี: เชื่อใจตัวเองอย่างมีเป้าหมาย ตั้งคำถาม เรียนรู้ แล้วแข็งแรงขึ้นระหว่างทาง นักคิด: เคียร์เคอกอร์ (“ความเจ็บป่วยสู่ความตาย”), ยุง (individuation), มายา แองเจโล, เอเมอร์สัน เติมสติให้กันและกัน ชาร์จ ไม่ก็ไหม้ หาสิ่งที่เติมสติให้ตัวเองให้เจอ อะไรก็ได้ที่ทำให้หัวไม่หลุดลุ่ย แล้วแบ่งไฟนั้นให้คนอื่นด้วย แต่อย่าหายไปในสิ่งที่ใช้ชาร์จจนลืมทาง ในภาษาไทยมีคำที่ตรงกว่าคำอังกฤษอยู่แล้ว: สติ ไม่ใช่ความสุข ไม่ใช่ความสงบ แต่คือการกลับมาอยู่ตรงที่ตัวเองยืน เกินไป: ใช้มันหนีความจริง ไม่ถึง: ไม่ยอมพัก จนไม่เหลืออะไรให้ใช้ พอดี: เติมบ่อย ๆ แต่ไม่ถอยออกไปถาวร นักคิด: วิลเลียม เจมส์, มีฮาย ชิกเซนต์มีฮายี, คาร์ล ยุง, เวอร์จิเนีย วูล์ฟ ฝึกนิสัยความคิดให้ดี ฝึกไปเรื่อย ๆ ไม่มีวันจบ ไม่มีวินัย ความคิดก็อ่อนแรง ฝึกหัวเหมือนฝึกกล้าม ดันมัน ให้มันเหนื่อย ให้มันทน ความทนทานจริง ๆ ไม่ได้เกิดจากการอยู่เฉย มันเกิดจากการซ้อมนิสัยเดิม ๆ จนมันอยู่ตัว...

มองให้กว้าง ตัดสินให้แคบ คิดถึงเลนส์ไวด์: เห็นทั้งภาพก่อน ค่อยติดป้ายทีหลัง (ถ้าจำเป็นต้องติด) มุมที่เรายืนอยู่ไม่ใช่ทั้งภาพ รอหน่อย คิดหน่อย แล้วก็สงสัยต่อไปเรื่อย ๆ การรีบตัดสินทำให้เห็นแคบลง ช้าลงหน่อยแล้วปัญญาจะมีที่ให้ยืน เกินไป: ไม่ยอมตัดสินอะไรเลย จนตัดสินใจไม่เป็น ไม่ถึง: ยิงจากสะโพก เห็นปุ๊บด่าปั๊บ พอดี: ดูให้ครบ แล้วตัดสินอย่างระวัง นักคิด: จิดดู กฤษณมูรติ, เล่าจื๊อ, เดวิด โบห์ม, คาร์ล ยุง สงสัยตัวเองก่อน ค่อยไปสงสัยคนอื่น เลนส์ในหัวเราต้องเช็ดบ้าง ขัดอคติออกไป ตั้งคำถามกับจุดยืนตัวเองก่อนจะไปตั้งคำถามกับคนอื่น อย่าปล่อยให้ความเห็นแข็งตัว เพราะของที่แข็งแล้วจะแตกก่อนเสมอ เกินไป: สงสัยทุกอย่างจนขยับไม่ได้ ไม่ถึง: ปกป้องความเห็นตัวเองโดยไม่เคยทบทวน พอดี: ทบทวนสม่ำเสมอ ยืนยันเฉพาะเรื่องที่มีเหตุผลให้ยืน นักคิด: อิมมานูเอล คานท์, โสกราตีส, คาร์ล ป็อปเปอร์, เรอเน เดการ์ต รู้ตัวว่าไม่รู้ เราเป็นแค่หยดน้ำหยดหนึ่งในมหาสมุทร ก็ทำตัวให้สมกับที่เป็น การยอมรับว่าไม่รู้ไม่ใช่ความอ่อนแอ มันคือทางเข้าของปัญญา ความหยิ่งทำให้ตาบอด ความอยากรู้ทำให้ตาสว่าง เกินไป: ไม่ยอมแน่ใจอะไรเลย จนกลายเป็นคนไม่ทำอะไร ไม่ถึง: ทำเป็นรู้ไปหมดทุกเรื่อง พอดี: มั่นใจในบางเรื่อง และรู้ตัวว่ายังมีอีกไม่รู้จบที่ยังไม่รู้ นักคิด: โสกราตีส, ลุดวิก วิทท์เกนชไตน์, ขงจื๊อ, นาสซิม ทาเลบ...